Çerkes insan hakları savunucusu ve Kabardey-Balkar Bölgesel İnsan Hakları Merkezi Başkanı Valeri Hatajukov, 2 Ağustos’ta Türkiye’den Rusya’ya dönerken Mineralnıye Vodı Havalimanı’nda sınır muhafaza görevlileri tarafından iki saatten fazla süreyle alıkonularak sorgulandığını açıkladı. Hatajukov, 14 Ağustos’ta Rusya Federasyonu Başsavcılığına sunduğu şikayetinde görevlilerin yetkilerini aştığını öne sürdü.
Hatajukov’un aktardığına göre, İstanbul’dan Mineralnıye Vodı’ya döndüğü sırada sınır kontrolüne alındı. Kötü huylu bir tümörün alınması amacıyla ağır bir ameliyat geçirdiğini belirten Hatajukov, Türkiye’deki tedavisini belgeleyen tıbbi evrakları görevlilere sunduğunu söyledi. Buna rağmen işlemin rutin sınır kontrolüyle sınırlı kalmadığını ifade etti.
Görevlilerin seyahatinin ve tedavisinin nedenlerinin yanı sıra Türkiye’deki bağlantıları hakkında da ayrıntılı sorular yönelttiğini belirten Hatajukov, özellikle Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının tedavi gördüğü klinikte kendisini ziyaret edip etmediğinin, kimlerle görüştüğünün ve Kabardey-Balkar’daki insan hakları faaliyetlerinin sorgulandığını aktardı.
Hatajukov, sorgulamayı gerçekleştiren görevlilerin soyadlarını açıklamadığını ve görev kimliklerini göstermeyi reddettiğini, yalnızca “VN-0071” kodunu bildirdiklerini söyledi. Görevlilerin uygulamanın gerekçesi olarak Rusya’nın Ukrayna’ya karşı yürüttüğü savaşı “özel askeri operasyon” ifadesiyle gösterdiklerini belirten Hatajukov, bunun kendisinin alıkonulması ve kişisel bilgilerinin sorgulanması için hukuki dayanak oluşturamayacağını savundu.
Hatajukov, hakkında herhangi bir idari gözaltı kararı veya başka bir zorlayıcı tedbir bulunmadığını, herhangi bir idari kabahat işlediğine ilişkin de kendisine bildirim yapılmadığını belirtti. Buna rağmen iki saatten fazla süreyle havalimanında tutulduğunu söyleyen Hatajukov, uygulamanın kişi özgürlüğü ve özel hayatın korunmasına ilişkin anayasal güvenceleri ihlal ettiğini ileri sürdü.
Çerkes insan hakları savunucusu, Rusya Anayasası’nın kişi özgürlüğü ve dokunulmazlığını güvence altına alan 22. maddesine, özel hayatın ve kişisel bilgilerin korunmasına ilişkin 23. ve 24. maddelerine atıfta bulundu. Hatajukov, insan hakları faaliyetleri ve kişisel bağlantıları hakkında bilgi toplanmasının sınır kontrolünün yasal amaçlarıyla ilgisi bulunmadığını ve görevlilerin kendilerine verilen yetkilerin dışına çıktığını savundu.
Hatajukov ayrıca Rusya Federasyonu İdari Kabahatler Kanunu’nun 27.3. maddesindeki idari gözaltı hükümlerine dikkat çekti. Bu düzenlemenin idari gözaltının ancak belirli koşullarda ve idari kabahatlere ilişkin işlemlerin yürütülmesini sağlamak amacıyla uygulanmasına izin verdiğini belirten Hatajukov, kendi durumunda böyle bir hukuki gerekçenin bulunmadığını ifade etti.
Hatajukov, Mineralnıye Vodı Havalimanı’nda benzer uygulamaların yalnızca kendi başına yaşanmış münferit bir olay olmadığını da öne sürdü. Şikayetinde, Kabardey-Balkar sakinlerinin yanı sıra Türkiye ve diğer ülkelerden Kuzey Kafkasya’ya dönen Rus vatandaşlarının da benzer sorgulamalara maruz kaldığına ilişkin güvenilir bilgiler bulunduğunu belirtti.
Bu iddiaların bağımsız olarak doğrulanması ise mümkün olmadı. Rusya’nın Özgürlük Radyosu, Hatajukov’un başvurusuna ilişkin haberinde Rusya Başsavcılığı ve sınır muhafaza birimlerinin şikayet hakkında yorum yapmadığını aktardı. Haberde ayrıca Mineralnıye Vodı Havalimanı’nda daha önce de benzer şikayetlerin gündeme geldiğine dikkat çekildi.
Bunlardan biri, eski Memorial çalışanı ve Kabardey-Balkar’daki Jığu adlı kamu kuruluşunun üyesi Olga Begretova’nın başvurusuydu. Begretova, Kasım 2022’de aynı havalimanında sınır kontrolü sırasında parmak izlerinin ve biyolojik örneğinin alındığını, fotoğrafının çekildiğini ve telefonunun incelendiğini belirtmişti. Daha sonra kendisi hakkında toplanan bilgilerin açıklanması talebiyle dava açmış, ancak dava reddedilmişti.
Begretova’nın 2022’deki olayda kendisine mesleki faaliyetleri, akrabaları, yurt dışına çıkış amacı ve edebiyat tercihleri hakkında sorular yöneltildiğini aktardığı bildirildi. Hatajukov’un son başvurusu, bu nedenle Mineralnıye Vodı Havalimanı’ndaki sınır kontrollerinde insan hakları savunucularına yönelik uygulamalar konusunda daha önce dile getirilen şikayetlerle benzerlik taşıyor.
Valeri Hatajukov uzun yıllardır Kabardey-Balkar’da insan hakları alanında faaliyet yürütüyor. Kabardey-Balkar Bölgesel İnsan Hakları Merkezi Başkanı olarak özellikle güvenlik güçlerinin uygulamaları, kamu görevlilerinin işlemleri, yurttaşların hakları ve Çerkes toplumunu ilgilendiren meseleler konusunda başvurular hazırlıyor.
Hatajukov, son yıllarda Kabardey-Balkar’daki kamuoyu temsilcileri ve aktivistlere yönelik güvenlik soruşturmaları konusunda da çeşitli başvurularda bulundu. Merkezin yayımladığı önceki başvurularda, güvenlik güçlerinin kamuoyu açıklamalarına imza atan kişiler üzerinde baskı kurduğu ve bazı vatandaşlardan açıklama vermelerinin istendiği yönünde iddialara yer verildi.
Hatajukov, Başsavcılığa yaptığı son başvuruda “VN-0071” kodunu kullanan sınır muhafaza görevlilerinin kimliklerinin belirlenmesini istedi. Ayrıca 2 Ağustos’ta yaşananların bütün yönleriyle incelenmesini, görevlilerin kimlik göstermeyi reddetmesinin hukuki açıdan değerlendirilmesini ve insan hakları faaliyetleri ile kişisel bağlantıları hakkında bilgi toplanmasının yasallığının araştırılmasını talep etti.
Çerkes insan hakları savunucusu, inceleme sonucunda görevlilerin eylemlerinde Rusya Ceza Kanunu’nun 286. maddesinde düzenlenen görevi kötüye kullanma veya yetki aşımı suçunun unsurlarının tespit edilmesi halinde sorumlular hakkında işlem yapılmasını da istedi. Hatajukov ayrıca incelemenin sonucunun kendisine yazılı olarak bildirilmesini talep etti.
Hatajukov’un başvurusunda, İstanbul’da tedavi gördüğünü gösteren tıbbi belgelerin de savcılığa sunulduğu belirtildi. Böylece şikayetin temelini yalnızca havalimanındaki sorgulama değil, tedavi amacıyla Türkiye’ye yaptığı seyahatin ardından sınır kontrolü sırasında kişisel ve mesleki faaliyetleri hakkında bilgi toplanması oluşturdu.
Rus makamlarının Hatajukov’un şikayetine ilişkin nasıl bir işlem yapacağı henüz bilinmiyor. Başsavcılık veya sınır muhafaza birimlerinden olayla ilgili resmi bir açıklama yapılması halinde, soruşturmanın başlatılıp başlatılmadığı ve “VN-0071” kodunu kullanan görevliler hakkında herhangi bir işlem yapılıp yapılmadığı da netleşecek.
