Rusya’da yayımlanan “Karadeniz Ermenileri” adlı ansiklopedide Abhaz ve Abaza halklarına yönelik aşağılayıcı ifadelerin yer alması Abhazya’da tepkiye yol açtı. Abhazya Başsavcılığı konuyla ilgili inceleme başlatırken, Abhaz gaziler örgütü Aruaa yayının sorumluları hakkında işlem yapılmasını talep etti. Ansiklopedinin editörü Hristofor Mıhtaryan ise tartışmalı içerik nedeniyle Abhaz toplumundan özür diledi.
Tartışmanın merkezinde, ansiklopedinin ilk cildinde yer alan “Abaza” başlıklı madde bulunuyor. Söz konusu maddede, Türkiye’de Abhaz ve Abazaları tanımlamak için kullanılan Abaza kelimesinin, Türkiye’den Kafkasya’nın Karadeniz kıyısına göç eden Hamşen Ermenileri arasında argo bir ifadeyle “mastürbasyon yapan kişi” anlamında kullanıldığı ileri sürülüyor. Bu açıklama, Abhaz ve Abaza halklarının kimliğini ve tarihi adlandırmalarını aşağılayıcı nitelikte olduğu gerekçesiyle tepki çekti.
İlk cildi 2020 yılında yayımlanan ansiklopedinin tartışmalı maddesinin yazarı, etnograf ve tarih bilimleri adayı İgor Kuznetsov olarak açıklandı. Abhazya’da konunun yeniden gündeme gelmesinin ardından aktivist Daut Adleyba’nın söz konusu kitabın bir nüshasını internet üzerinden sipariş ettiğini gösteren görüntüleri paylaşması tartışmayı yeniden alevlendirdi. Kitabın dolaşımda bulunması, daha önce düzeltildiği belirtilen içeriğin hala erişilebilir olup olmadığı konusunda da soru işaretleri doğurdu.
Abhaz gaziler örgütü Aruaa, 28 Ekim’de yayımladığı açıklamada ansiklopedideki ifadeleri provokasyon olarak nitelendirdi. Örgüt, kitabın yazarları ve yayımlanmasında sorumluluğu bulunan kişiler hakkında hukuki işlem başlatılmasını, ayrıca bu kişilerin Abhazya’da istenmeyen kişi ilan edilmesini talep etti. Bazı siyasi ve sivil toplum kuruluşları da tartışmalı içeriğin halklar arasındaki ilişkilere zarar verdiğini belirterek benzer çağrılara destek verdi.
Konu, 23 Ekim’de Abhazya Cumhurbaşkanlığı bünyesindeki Savaş Gazileri Konseyi toplantısında da ele alındı. Cumhurbaşkanı Yardımcısı Beslan Bigvava başkanlığında gerçekleştirilen toplantıya Dışişleri Bakanlığı, Bilimler Akademisi, Devlet Güvenlik Servisi, savaş gazileriyle ilgili kuruluşlar ve ülkedeki Ermeni toplumunun temsilcileri katıldı. Toplantıda söz alan Abhazya Devlet Üniversitesi öğretim görevlisi Alias Ezugbaya, yayındaki tartışmalı bölümler hakkında bilgi verdi. Ermeni toplumunun temsilcileri de yayını kınayarak tarihi gerçekleri çarpıtan ve Abhazların milli hassasiyetlerini inciten ifadelerin dolaşıma sokulmasının kabul edilemeyeceğini belirtti. Toplantı sonunda Bigvava, ilgili kurumlara kitabın dağıtımının önlenmesi için gerekli tedbirlerin alınması talimatını verdi.
Abhazya Başsavcılığı ise 28 Ekim’de yaptığı açıklamada, 23 Ekim’de cumhuriyet yönetiminin talimatı üzerine konuyla ilgili inceleme başlatıldığını duyurdu. Açıklamada, ansiklopedide Abhaz ve Abaza halklarına yönelik aşağılayıcı ve hakaret içeren nitelendirmelerin tespit edildiği belirtildi. Başsavcılık, yazar kadrosunun ve yayınevinin faaliyetlerinin Abhazya’nın ceza mevzuatı kapsamında suç unsuru taşıyıp taşımadığının araştırıldığını bildirdi. İnceleme sonucunda hukuki sürece ilişkin kararın yürürlükteki mevzuat çerçevesinde verileceği kaydedildi.
Tartışmaların ardından ansiklopedinin editörü Hristofor Mıhtaryan, 30 Ekim’de yayımladığı video mesajında Abhaz toplumundan özür diledi. Mıhtaryan, editör olarak sorumluluğunu kabul ettiğini ve söz konusu makalenin yayımlanmasına izin vermesini bir yetersizlik olarak değerlendirdiğini belirtti. Abhaz halkını aşağılamak veya milli duygularını incitmek gibi bir amaçlarının bulunmadığını söyleyen Mıhtaryan, yaşananlardan dolayı üzüntü duyduğunu ifade etti.
Mıhtaryan, 2020’de yayımlanan ilk cildin ardından tartışmalı “Abaza” maddesinin düzeltilmesi için baskının matbaaya geri gönderildiğini ve elektronik nüshanın internetten kaldırıldığını ileri sürdü. Kitabın satış amacıyla hazırlanmadığını belirten editör, internet üzerinden satış platformlarında görülen nüshaların yayın ekibiyle bağlantılı olmadığını savundu. Mıhtaryan, tanıtım sırasında dağıtılan az sayıdaki düzeltilmemiş nüsha dışında kalan kitapların toplatıldığını ve imha edilmek üzere ayrıldığını da açıkladı.
Tartışmalı maddenin yazarı İgor Kuznetsov da 22 Ekim’de yayımladığı açık mektupta söz konusu ifadelerin yayımlanmasını hata olarak kabul etti. Maddenin, farklı halklar arasında kullanılan etnik stereotipleri ve milli lakapları incelemeyi amaçlayan bir çalışma dizisinin parçası olarak hazırlandığını belirten Kuznetsov, Abhazları veya başka bir halkı incitmek gibi bir niyetinin bulunmadığını savundu. Türkiye’de kullanılan argo anlamın çeşitli Türkçe sözlüklerde yer aldığını ileri süren araştırmacı, bu ifadeyi tarihi ve etnografik bir veri olarak değerlendirdiğini söyledi. Ancak gelen tepkilerin ardından bu yaklaşımın başarısız olduğunu ve yarardan çok zarar verdiğini kabul etti.
Kuznetsov, 2023 yılında gelen eleştirilerin ardından tartışmalı maddenin ilk versiyonunun baskıdan çıkarıldığını ve yeni baskıda metnin değiştirildiğini belirtti. Tanıtım sırasında dağıtılan yaklaşık 10 nüshanın ise düzeltilmeden kaldığını ifade eden araştırmacı, ansiklopedi projesinin ikinci ciltten sonra sona erdiğini kaydetti. Rusya Ermenileri Birliği temsilcisi Agasi Arabyan da yayınevinin baskının büyük bölümünü düzeltmek üzere geri çektiğini, kalan nüshaların bulunarak imha edilmesi için çalışma yürütüldüğünü açıkladı.
Öte yandan editörün özrü Abhazya’da tartışmaları tamamen sona erdirmedi. 2 Kasım’da medyaya yansıyan haberlere göre, sosyal medyada yapılan yorumlarda bazı kullanıcılar özrü yetersiz bulurken, bazıları da Mıhtaryan’a destek verdi. Tartışma sırasında Abhaz, Ermeni ve Gürcü kullanıcılar arasında karşılıklı suçlamalar ve hakaretler de yaşandı. Böylece 2020’de yayımlanan bir ansiklopedideki tartışmalı madde, yıllar sonra Abhazya’da yeniden gündeme gelerek halklar arasındaki ilişkiler ve tarihi kimlik tartışmalarının merkezine yerleşti.


