Almanya’nın başkenti Berlin’de 24 Ekim’de düzenlenen mitingde Çerkesler, tarihi anavatanları Kuzey Kafkasya’ya dönüş haklarının tanınmasını ve geri dönüşü mümkün kılacak devlet programlarının hayata geçirilmesini talep etti. Rusya Büyükelçiliği önünde yapılan açıklamada vatandaşlık, barınma, istihdam ve topluma uyum konularında somut adımlar atılması çağrısında bulunuldu. Eylemde, 1864 sürgününün ardından dünyanın farklı ülkelerine dağılan Çerkeslerin anavatanlarıyla yeniden buluşabilmesinin önündeki hukuki ve ekonomik engeller gündeme getirildi.
Çerkes diasporasının temsilcileri, 24 Ekim Cumartesi günü tarihi anavatana dönüş hakkı talebiyle bir araya geldi. Bir grup Çerkes inisiyatifinin, Çerkes sosyo-politik örgütü Habze ile birlikte düzenlediği miting, kentin önemli noktalarından Brandenburg Kapısı’nın bulunduğu Pariser Platz’da başladı. Saat 15.00 ile 18.00 arasında gerçekleştirilen eylemde katılımcılar, Çerkes bayrakları ve çeşitli dövizlerle şehir merkezinde yürüyüş yaptı. Yürüyüşün ardından Rusya Federasyonu Büyükelçiliği önüne ulaşan grup, taleplerini içeren bir açıklama okudu.
Çerkeslerin anavatanlarına dönüş hakkına adanan eylem, “Çerkes Meselesi — Dönüşü Mümkün Kılmak” başlığıyla gerçekleştirildi. Organizatörlerin açıklamalarına göre mitingin temel amacı, dünyanın farklı ülkelerinde yaşayan Çerkeslerin tarihi vatanlarına dönme hakkının tanınması ve bu hakkın kullanılabilmesi için gerekli koşulların oluşturulmasıydı. Eylemde ayrıca Çerkes meselesinin Avrupa kamuoyunda daha görünür hale getirilmesi hedeflendi. Rusya Büyükelçiliği önünde dile getirilen talepler arasında geri dönüş için devlet programları hazırlanması ve uygulanması da yer aldı.
Mitingin organizasyonunda yer alan Çerkes aktivist Martin Koçesoko, From The Republics’e verdiği röportajda eylemin temel talebini “Çerkeslere anavatana dönme hakkının verilmesi” olarak açıkladı. Koçesoko, dünyanın neresinde yaşarlarsa yaşasınlar Çerkeslerin tarihi anavatanlarının Kuzey Kafkasya ve Çerkesya olarak tanınmasını istediklerini söyledi. Geri dönüşün yalnızca hukuki bir izinle sınırlı kalmaması gerektiğini belirten Koçesoko, kolaylaştırılmış vatandaşlık ve belge işlemlerinin yanı sıra barınma, istihdam, eğitim ve Çerkes dilinin öğrenilmesine yönelik destek programları oluşturulmasını talep etti.
Koçesoko, geri dönüş meselesinin yeni bir gündem olmadığını, Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından 1990’lı yılların başında yeniden şekillenen Çerkes hareketinin öncelikli taleplerinden biri haline geldiğini ifade etti. 1991 yılında Dünya Çerkes Birliği’nin kurulmasıyla diaspora temsilcileri ile Kuzey Kafkasya’daki Çerkesler arasında kurumsal ilişkilerin geliştiğini belirten Koçesoko, anavatana dönüşün kolaylaştırılmasının da ilk gündem maddeleri arasında bulunduğunu söyledi. Ancak aradan geçen 35 yılı aşkın süreye rağmen bu talebin kapsamlı ve kalıcı bir devlet politikasına dönüşmediğini savundu.
Çerkeslerin geri dönüş talebinin tarihsel arka planını 19. yüzyılda yaşanan Kafkas Savaşı ve sürgün oluşturuyor. Rus İmparatorluğu’nun Kuzey Kafkasya’yı işgali sırasında Çerkes yerleşimleri tahrip edildi, halkın önemli bir bölümü topraklarından zorla çıkarılarak Osmanlı İmparatorluğu’na gönderildi. 1864 yılında savaşın sona ermesiyle birlikte sürgün süreci en ağır aşamasına ulaştı. Cambridge Üniversitesi’nde yayımlanan akademik bir araştırmaya göre 19. yüzyılın ortalarından Birinci Dünya Savaşı’na kadar yaklaşık bir milyon Kuzey Kafkasyalı Osmanlı topraklarına göç etti. Bunların yarısından fazlasını Batı Çerkesleri oluşturuyordu. Batı Çerkes nüfusunun yaklaşık yüzde 90’ının Osmanlı topraklarına kaçmak zorunda kaldığı belirtiliyor.
Sürgünün ardından Türkiye, Ürdün, Suriye ve dünyanın farklı ülkelerine dağılan Çerkesler, tarihsel anavatanlarıyla bağlarını korumaya çalıştı. Ancak geri dönüş girişimleri, özellikle 1990’lı yıllarda yeniden gündeme gelmesine rağmen çeşitli bürokratik, ekonomik ve güvenlik sorunlarıyla karşılaştı. Koçesoko, Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından birkaç bin Çerkesin Kuzey Kafkasya’ya döndüğünü, ancak bunların bir bölümünün iş kurma ve yerleşme süreçlerinde yaşadıkları sorunlar nedeniyle yeniden göç etmek zorunda kaldığını söyledi. Geri dönenlerin mülklerini ve yatırımlarını kaybetme endişesinin diaspora içerisinde bugün de etkili olduğunu ifade etti.
Geri dönüş konusunda olumlu örneklerden biri 1998 yılında Kosova’dan Adıgey’e gerçekleştirilen yerleşim oldu. Adıgey’de 1997 yılında kabul edilen geri dönüş yasasının ardından Kosova’da yaşayan Çerkeslerin bir bölümü, bölgedeki savaş koşulları nedeniyle Kuzey Kafkasya’ya getirildi. Maykop yakınlarında Mafehabl adlı yeni bir yerleşim kuruldu. Çerkesçe adı mutluluk anlamına gelen köy, sürgünden yaklaşık 130 yıl sonra Çerkesler tarafından tarihi anavatanda oluşturulan yeni yerleşimlerden biri oldu. Akademik çalışmalarda Kosova’dan 600’den fazla Çerkesin bu süreçte Adıgey’e yerleştirildiği belirtiliyor. Bu örnek, devlet kurumlarının sürece dahil olduğu ve yerleşimin organize edildiği durumlarda geri dönüşün mümkün olabileceğini gösterdi.
Suriye’de 2011 yılında başlayan savaşın ardından da Çerkeslerin anavatana dönüş meselesi yeniden gündeme geldi. Suriye’de yaşayan Çerkeslerin önemli bir bölümü ülkedeki çatışmalardan kaçarak Türkiye ve Avrupa ülkelerine sığınırken, bazı aileler Kuzey Kafkasya’ya dönmek istedi. 2012-2017 yılları arasında Adıgey’e binden fazla Suriyeli Çerkesin yerleştiği belirtiliyor. Ancak geri dönen ailelerin barınma, istihdam, hukuki statü ve topluma uyum konularında ciddi sorunlar yaşadığı bildirildi. Koçesoko, Suriye’deki siyasi değişimin ardından anavatana dönmek isteyen 100 ailenin gerekli belgeleri hazırlamasına rağmen Rus makamlarından olumlu yanıt alamadığını ileri sürdü.
Geri dönüş konusundaki hukuki tartışmaların önemli başlıklarından biri de Rusya’da 2025 yılında gündeme gelen federal repatriasyon yasa tasarısı oldu. Duma milletvekili Konstantin Zatulin tarafından sunulan tasarı, yurt dışında yaşayan soydaşların Rusya’ya kalıcı olarak dönmelerine ilişkin koşulları düzenlemeyi amaçlıyor. Ancak tasarıda başvuru yapacak kişilere Rusçayı günlük ve kültürel yaşamda kullanabilecek düzeyde bilme şartı getirilmesi, Kuzey Kafkasya’daki insan hakları savunucuları ve Çerkes örgütlerinin tepkisine yol açtı. Eleştirilerde, sürgün nedeniyle kuşaklar boyunca Rusçadan uzak kalmış Çerkeslerin bu koşul nedeniyle geri dönüş hakkından yararlanamayabileceği vurgulandı.
Tepkilerin ardından Kabardey-Balkar Cumhuriyeti Milli İşler ve Kamu Projeleri Bakanlığı, Haziran 2025’te federal tasarının yeniden düzenlenmesi için Moskova’ya öneriler gönderdi. Öneride Rusça bilme şartının yanı sıra, başvuru sahibinin yerleşmek istediği cumhuriyetin devlet dillerinden birini bilmesinin de yeterli sayılması istendi. Böylece Adıgece, Kabardeyce veya diğer ilgili cumhuriyet dillerini bilen Çerkeslerin de başvuru hakkından yararlanabilmesi amaçlandı. Rusya parlamentosunun 1 Ekim 2026 tarihli kayıtlarında ise söz konusu tasarının henüz ön değerlendirme aşamasında bulunduğu görülüyor. Dolayısıyla tartışma konusu olan tasarı, henüz yürürlüğe girmiş bir repatriasyon yasası niteliği taşımıyor.
Öte yandan Rusya’nın mevcut repatriant programı kapsamında belirli koşulları sağlayan kişilere Rusça yeterliliğini kanıtlama zorunluluğu olmaksızın ülkeye yerleşme imkanı tanınıyor. Ancak bu uygulamanın yolculuk, barınma ve ilk yerleşim giderlerini karşılayan kapsamlı bir destek mekanizması sunmadığına dikkat çekiliyor. Ayrıca sürgün döneminden kalan aile bağlarının resmi belgelerle kanıtlanması zorunluluğu, yaklaşık 160 yıl önce farklı ülkelere dağılmış ailelerin başvurularını zorlaştırıyor. Habze’nin değerlendirmesine göre geri dönüşün gerçek anlamda mümkün olabilmesi için başvuru süreçlerinin şeffaflaştırılması, belge koşullarının makul hale getirilmesi ve yerleşen ailelere ekonomik ve hukuki güvenceler sağlanması gerekiyor.
Koçesoko, geri dönüş talebinin yalnızca geçmişte yaşanan sürgünün sonuçlarının giderilmesiyle ilgili olmadığını, Çerkes kimliğinin ve dilinin geleceği açısından da hayati önem taşıdığını söyledi. Türkiye, Suriye ve Ürdün’de yaşayan Çerkeslerin geçmişte daha çok kendi köylerinde ve topluluklarında bir arada bulunduğunu, son yıllarda büyük şehirlere yayılan nüfusun ise dil ve kültürel aktarım konusunda daha fazla güçlük yaşadığını belirtti. Koçesoko, anavatana dönüşün ailelerin kendi kültürel değerlerini yeni kuşaklara aktarmasını kolaylaştıracağını ve dünyanın farklı bölgelerine dağılmış Çerkesler arasındaki bağları güçlendireceğini ifade etti.
Berlin’deki mitinge ilişkin medyaya yansıyan fotoğraflara göre gösteriye çocukların da aralarında bulunduğu birkaç düzine kişi katıldı. Katılımcılar Çerkes bayrakları taşıdı ve İngilizce hazırlanan “Seçme özgürlüğü, geri dönüş hakkı” ve “Geri dönüş mümkün olmalı” yazılı dövizler kullandı. Habze ise mitingi, Berlin’de Çerkes meselesine adanmış ilk barışçıl siyasi gösteri olarak nitelendirdi. Organizasyon öncesinde Avrupa’daki Çerkes derneklerine gönderilen çağrıda, etkinliğin tek bir kuruluşun faaliyeti olarak kalmaması ve Avrupa’daki Çerkes toplulukları arasında ortak hareket etme imkanlarını geliştirmesi gerektiği vurgulanmıştı.
Berlin’deki eylem, Çerkeslerin tarihi anavatanlarına dönüş talebini Avrupa’nın siyasi ve toplumsal gündemine taşıma girişimlerinden biri olarak öne çıktı. Organizatörler, Rusya Federasyonu’ndan geri dönüş hakkının tanınmasını, bu hakkın kullanılabilmesi için somut hukuki düzenlemeler yapılmasını ve yerleşmek isteyen ailelere devlet desteği sağlanmasını istiyor. Çerkes diasporasının farklı ülkelerdeki temsilcileri açısından ise mesele, yalnızca bireysel olarak Kuzey Kafkasya’ya yerleşebilmekten ibaret değil. Dilin, kültürün, akrabalık bağlarının ve ortak tarihsel hafızanın korunması da geri dönüş talebinin temel gerekçeleri arasında bulunuyor.


